“Вайсковыя пахаванні Першай сусветнай вайны на тэрыторыі Беларусі ў іх сучасным стане”.

(выклад з відэазапісу выступлення)

Уладзімір БАГДАНАЎ

журналіст, сябра апякунскай Рады музея і фонда “Крокі”

  

2014 год – год стагодзя пачатку Першай сусветнай вайны – першай глабальнай гуманітарнай катастрофы. Беларусь прымала самы непасрэдны ўдзел у гэтай вайне і тэрытарыальнымі разбурэннямі і дэмаграфічнымі стратамі. Два с палавой гады фронт стабільна стаяў на тэрыторыі Беларусі. Ен працягнуўся на 400 км ад Браслаўскіх азёр на поўначы да Палесся на поўдні. За гэтыя гады на Беларусі былі пабудаваны сотні баявых узмацаванняў і іншых пабудоў, якія дайшлі да нашага часу. І можна смела сцвярджаць, што ні адна вайна не пакінула столькі матэрыальных слядоў на тэрыторыі Беларусі, колькі іх пакінула Першая сусветная вайна. Гісторыя гэтай вайны напісана па ўсёй тэрыторыі Беларусі,  напісана мовай акопаў, разбураных храмаў, многія з якіх і зараз стаць руінамі, мовай могілак. І калі мы гэтую мову навучымся разумець, то нам будзе прасцей зразумець гісторыю Першай сусветнай вайны. На тэрыторыі Беларусі прайшло некалькі буйных вайсковых аперацый. Трэба выдзеліць Свянцянскі прарыў і Смаргонскую абарону, якая працягвалася 800 дзён. У 2015 годзе адзначалася стагоддзе гэтых аперацый. У 2016 годзе споўніцца  сто гадоў  самых крывавых аперацый: вясной – Нарачскай, летам – Баранавіцкай аперацыі. У названых аперацыях загінулі сотні тысячаў салдат з абоіх бакоў. І тут узнікае такое пытанне: раз яны загінулі і засталіся на беларускай зямлі, то дзе яны ляжаць? Трэба прызнаць, што за мінулае 20 стагоддзе большасць з гэтых мясцовых пахаванняў была страчана. Але многія з іх уцалелі і дайшлі да нашага часу. Некаторыя з іх адноўлены, за імі добры нагляд. Аднак некаторыя забыты і знаходзяцца ў гаротным стане. Лічыцца, што на тэрыторыі Беларусі знаходяцца каля 100 пахаванняў часоў Першай сусветнай вайны. За 10 гадоў пашуковай справы ў маім каталозе іх ужо 320. І гэта толькі тыя, на якіх я асабіста пабываў і паглядзеў на іх. А ёсць значна больш. У мінулым годзе, калі я быў удзельнікам краязнаўчых чытанняў у Баранавічах, ён здзівіўся, што ёсць сярод жыхароў горада і раёна такія людзі, якія ведаюць сваіх землякоў- удзельнікаў Першай сусветнай вайны і ведаюць, хто пахаваны ў магілах тых часоў на іх землях. Дзякуючы Баранавіцкай сустрэчы Багданаў знайшоў новыя аб’екты з цікавай гісторыяй і цікавай фактурай. Патэнцыял такіх сустрэч застаецца вельмі высокім. Як сцвяржае Уладзімір Багданаў.

Тэрытарыальна гэтыя 320 бацьковых пахаваннях размешчаны так:

Больш за ўсё – у Гродзенскай вобласці – 124 (Смаргонскі раён – 46, Гродзенскі – 21, Ів’еўскі – 20 і гэтак далей).

У Брэсцкай вобласці – 81 пахаванне (Баранавіцкі раён – 16, Пінскі – 16 і гэтак далей).

У Мінскай вобласці – 64 месца (Мядзельскі раён - 18, Валожынскі раён - 18)

У Мінску – 1 пахаванне - могілкі пад Старажоўскім рынкам, якія мясцовыя ўлады хацелі разбурыць. Краязнаўцы адстаялі гэтае пахаванне і пабудаваны там мемарыал.

Віцебская вобласць – больш за 40. 30 з іх у Паставах (усе пахаваныя там людзі  загінулі ў адзін дзень - 21 сакавіка 1916 года ў ходзе Нарачскай аперацыі).

Што тычыцца нацыянальнагу раскладу пахаваных на могілках у Беларусі, то ён такі: ёсць могілкі, дзе пахаваны толькі расійскія солдаты. Іх каля 150. Нават на агародзе у аднаго чалавека з Карэліцкага раёна стаіць  помнік на могілках расійскіх салдат. Ёсць таксама нямецкія і аўстра-венгерскія могілкі. Іх - 180. Ёсць і змешаныя пахаванні (расійскія солдаты пахаваны разам з нямецкімі) - такія пахаванні тычацца толькі Першай сусветнай вайны. На Беларусі іх налічана больш за 60. У вёсцы Дзедкавічы Драгічынкага раёна на помніке над могілкамі каля царквы ёсць такі надпіс: забіты на французскім фронте амерыканскі воін Зінаў жыў 22 гады,  быў забіты ў 1917. Як амерыканец трапіў у Беларусь?

Захаваліся аб’екты Першай сусветнай вайны. Гэта – помнікі (іх 80),  драўляныя крыжы, індывідуальныя надмагіллі, пабудаваныя пад час акцыі Чырвонага Крыжа ў 20-30 гады 20 стагодзя. У СССР  праца па захаванні памяці не вялась, помнікі ставіліся толькі на вясковым узроўні. Першы помнік расійскім салдатам, загінуўшым у часы Першай сусветнай вайны, з’явіўся у 1965 годзе на Палессі. Там, калі аднаўлялі помнікі да 20-годзя Вялікай Перамогі ў Вялікай айчыннай вайне, хацелі выкінуць помнік Першай сусветнай. Але краязнаўцы папрасілі сахраніць яго і паставіць  над брацкай магілай. Там ён і стаіць.

Сучасны стан помнікаў такі: палова захараненняў Першай сусветнай вайны знаходзіцца ў добрым стане, другая палова – пахаванні праблемныя. Больш за 30 могілак разрыты тымі, хто штосьці каштоўнае шукае там.

Праца па захаванню могілак вядзецца, дапамагаюць валанцёры. Цяжкасцей хапае. Але, як сцвяржае Уладзімір Багданаў, нам не будзе вельмі сорамна, што мы нічога не робім па ўшанаванню нашай гісторыі.

Выклад напісала Сырыца Таццяна.

Святое поле і ікона Пакрова Прасвятой Багародзіцы

(выклад з відэазапісу выступлення)

Ніна ЗАГОРСКАЯ

Экспедыцыя на Святым полі каля вёскі Загор'е пад Баранавічамі

У 1983 годзе на Святым полі каля вёскі Загор’е Баранавіцкага раёна былі разабраны магілы, застаўшыяся ад часоў Паўночнай вайны. У іх былі пахаваны шэсць тысяч шведаў і адна тысяча пятроўскіх ваяроў. З астанкаў забітых была насыпана Залатая гара – па вышыні, як Курган Славы пад Мінскам. Усю працу рабілі дарожнікі Урала, бо беларускія будаўнікі адмовіліся разбіраць могілкі. Калі раскопвалі магілы, ў адным з каўшоў з’явілася металічная ікона, як аказалася гэта была ікона Пакрова Прасвятой Багародзіцы. Напэўна яна знаходзілася ў царкве Іанна Хрысціцеля, якая стаяла каля вёскі Малая Каўпеніца. У 1916 годзе на месцы царквы нямецкія салдаты пабудавалі доты – тры генеральскіх і некалькі камандных. Немцы былі ў Загор’і, і на Святым полі.

Ікона, з’явіўшаяся на Святым полі, як сказаў вучоны Мікола Ярмаловіч – гэта добры знак. І таму прапанаваў будаваць царкву ў гэтым месцы і аддаў на будаўніцтва свой заробак – 250 рублёў. Па яго прыкладу людзі давалі свае грошы і было сабрана 188 млн. рублёў. На асвяшчэнне царквы ў Загор’е прыехалі владыка Філарэт і владыка Павел. Яны прапанавалі прывезці благадатны агонь з Іерусаліму і асвяціць на святой зямлі ў Іерусаліме надгробіе гасподне для Загорскай царквы.У гэтае паломніцтва паехалі Анатоль Дульчык, рэстаўратар з Баранавічаў і Андрэй Петрашкевіч, прэс-сакратар Філарэта.

Вось ўжо 22 гады вернікі Баранавіцкага раёну носяць ікону і благадатны агонь вакол Загорскай царквы ў дні беларускага пісьменства, ў верасні. Над святым полем кружаць буслы. А калісці на радзіме Пятра Клімука Ніне Загорскай і яе паплечнікам сказалі, што да гэтай іконы ніхто не ходзіць.

Ніна Загорская рассказала, што такія іконы былі нашытыя на харугвах імператарскіх палкоў з сярэдзіны 17 стагодзя. Гэтыя іконы знаходзіліся ў той час і ў беларускіх храмах. У адным з такіх храмаў, у весцы Дуброўна вянчаліся бацька і маці Салжаніцына. Там у 2,5 кіламетрах ад Шчары былі знойдзены могілкі. Са слоў Міхася Загорскага, у гэтых магілах былі раскапаны 82 чэрапа і астанкі нямецкіх солдат у ботах. Людзі празвалі гэта месца Чорнай далінай смерці. І толькі ў 1994 годзе яна перастала быць далінай смерці, калі, дзякуючы намаганням Берната Міхаіла Язэпавіча, у той час супрацоўніка аддзела культуры Баранавіцкага райвыканкама, быў прывезены вялікі камень пакаяння з вёскі Крашын, з  радзімы Паўлюка Багрыма, з парку Антаніны Радзівіл. Ніна Загорская прыняла ўдзел ва ўсталяванні каля гэтага камня 7 мятровага драўлянага дубовага крыжа памяці.

Ніна Загорская заклікала краязнаўцаў Баранавічаў аднаўляць магілы, помнікі, памяць, сакральныя святыні і тым самым працаваць на будучыню. Для гэтага трэба зрабіць міжнародны цэнтр памяці духоўнай, а вёска Русіны Баранавіцкага раёна і такія краязнаўчыя чытанні павінны стаць яго падмуркам.

Пісьменнік Уладзімір Караткевіч сказаў, што на Беларусі Бог жыве. Ніна Загорская раздала ўдзельнікам чытанняў іконкі і запаліла свечку з благадатным агнём. Вось такая металічная ікона Пакрова Прасвятой Багародзіцы тушыла пажары, мірыла вернікаў. Яна, па словах Ніны Загорскай, шляхаводная і таму сіла яе бясконцая.

Выклад напісала Таццяна Сырыца.

Праект: “Лінія фронта ў гады Першай сусветнай вайны ў раёне Дуброўна, Баранавіцкага раёна”

(выклад з відэазапісу выступлення)

Балеслаў ТУМАШЧЫК

былы галоўны архітэктар г. Баранавічы

Я пакажу вам па карце і на фота, дзе знаходзіцца гэтая тэрыторыя, па якой праходзіла лінія фронта ў гады Першай сусветнай вайны. Вось - траса М1, вось –Дуброўна, вось сістэма дарог – на Мінск з аднаго боку, і на Баранавічы з другога боку. А вось гэта лінія фронта ў часы Першай сусветнай вайны. Захавалася лінія абароны з боку нямецкіх войскаў, з боку рускіх яна не захавалася. Таксама захаваўся нямецкі дот, які стаць у полі. Мэта праекта, распрацаванага маёй дачкой – кандыдатам навук, выкладчыцай Брэсцкага тэхнічнага ўніверсітэта – будаўніцтва на месцы, дзе праходзіла лінія фронта музея з экспазіцыяй, прысвечанай Першай сусветнай вайне, стаянак з абодвух бакоў дарогі, кафэ, залы для лекцый і цэнтральнай залы з  сімвалічнай скульптурай  ангелаў – сімвал таго, што вайна ўраўняла загінуўшых салдат – рускіх і нямецкіх. Уваход у музей зроблены  пад зямлёй, каб не пашкодзіць навакольны ланшафт. Музей плануецца ў гэтым месцы таму, што на гэтым участку трасы самы вялікі паток руху з Расіі ў Еўропу. Плануецца зрабіць мемарыяльны комплекс. Яле на самой справе вельмі шмат цяжкасцей. Трэба карыстацца Інтэрнэтам – выкладаць усю накопленую інфармацыю, наносіць на карту знойдзеныя пахаванні, помнікі часоў Першай сусветнай вайны. Я гатовы вам дапагчы ў гэтай справе, бо мне, як архітэктару, працаваць з картай і знакамі не цяжка.

Выклад напісала Таццяна Сырыца.

“Помнікі ахвярам Першай сусветнай вайны ў в. Вялікая Сваротва(Баранавіцкі раён) – спробы грамадскасці па рэстаўрацыі гістарычнага месца”.

(выклад з відэазапісу выступлення)

Віктар СЫРЫЦА

старшыня Баранавіцкай РадыТаварыства беларускай мовыімя Францыска Скарыны

Занядбаныя помнікі ахвярам

Першай сусветнай вайны ў вёсцы Вялікая Сваротва.

У Вялікай Сваротве трэба аднавіць помнік ахвярам Першай сусветнай вайны. У арганізацыі ТБМ такі вопыт аднаўлення ўжо ёсць. У 2010 годзе ў вёсцы Палонка Баранавіцкага раёна аднавілі помнік, пастаўлены ў 1992 годзе. Сябры ТБМ на лейцах паднялі 300-кілаграмовы помнік і паставілі яго на бетон. І вось стаіць помнік ужо 5 гадоў, людзі прыходзяць да яго, ускладаюць кветкі.

Ці зможам мы аднавіць помнік у В.Сваротве? Справа

ў тым, што ўвогуле многія месцы могілак Першай сусветнай вайны занядбаны. Месцамі вядзецца паўторнае пахаванне сучасных нябошчыкаў, а астанкі воінаў вывозяць на дарогу. Актывісты ТБМ вырашылі з гэтым змагацца. 

Вось фота могілак і помніка ахвярам Першай сусветнай вайны пад Русінамі (Літоўскі лес). Помнік аднавілі сучасныя жыхары Германіі, немцы. Яны зрабілі ўсё хораша і прыгожа.

Так трэба зрабіць і ў Вялікай Сваротве. На жаль, мясцовыя вандалы ўсё разбілі, разруйнавалі і расцягнулі. Трэба спяшацца, пакуль засталіся камяні з былога помніка і іх не расцягнулі на гаспадарчыя патрэбы. Тым больш, што з гэтага помніка захавалася мемарыальная пліта з прозвішчамі і інфармацыяй аб пахаваных там і прызнаных героямі воінаў, загінуўшых у 1917 годзе.

Да таго, у Сваротве знаходзіцца адзіная ў Беларусі і нават у Еўропе трохкутная царква. Яна занесена ў спіс помнікаў ЮНЭСКА. Таму аднаўленне помніка нямецкім героям, які стаіць каля самай дарогі – гэта справа гістарычнай памяці. Сябры Таварыства беларускай мовы звярталіся за дапамогай да раённых улад, прапануючы зрабіць справу па аднаўленню помніка разам з райвыканкамам (старшыня Хвацік). Быў напісаны ліст старшыні Пачапаўскага сельскага савета, у склад якога ўваходзіць В.Сваротва, з прапановай разам з ТБМ прыбраць гэтую тэрыторыю і ўсталяваць помнік. Старшыня сельсавета адгукнуўся і пагадзіўся працаваць сумесна з ТБМ. Звярталіся да Генеральнага консула Аўстрыі з прапановой наладзіць сувязі з арганізацыямі, якія займаюцца справай аднаўлення гістарычнай памяці свайго народа. Бо трэба знайсці карані тых, хто пахаваны на Баранавіцкай зямлі. Напісалі ў Галоўнае ўпраўленне па ўвекавечанню памяці абаронцаў Айчыны і ахвяраў вайны. Саставілі цэлы спіс вёсак, дзе знойдзены невядомыя пахаванні на Баранавіцкай зямлі.  Знайшлі фірму ”Мемарыял сервіс граніт”, якая распрацавала макет помніка. Цэлых пяць месяцаў фірма рабіла гэты макет, цягнула час. І справа яшчэ не завершана. Зараз трэба зрабіць каштарыс – распісаць колькі ўсё будзе каштаваць. І потым звязацца з Аўстрыйскай амбасадай на конт выдзялення сродкаў.

Прапануецца два варыянты помніку. 

Вось такі выгляд рэканструяванага помніка ў Вялікай Сваротве прапануе дызайнер фірмы “Мемарыял сервіс граніт”.

Праца вядзецца – і гэта галоўнае.  Мы вельмі ўдзячны газеце “Інтэкс-прэс” за рэпартаж аб могілках часоў Першай сусветнай вайны ў вёсцы Вольна Баранавіцкага раёна. Галоўная мэта ўсёй гэтай справы – прыцягнуць увагу грамадскасці і дзяржаўных структур да гістарычнай памяці, да ўвекавечання памяці ахвяраў войн.

Выклад паводле відэазапісу напісала Сырыца Таццяна.

Першая сусветная вайна на фотаздымках Язэпа Стаброўскага

Сяргей ЧЫГРЫН (Слонім)

Язэп Стаброўскі (1870-1968).

100 гадоў таму — 1 жніўня 1914 года пачалася Першая сусветная вайна. З пачаткам яе ў Беларусі разгарнулася мабілізацыя вайсковаабавязаных беларусаў на вайну. З аб’яўленнем мабілізацыі 17 ліпеня 1914 года і ў адпаведнасці з сакрэтным прадпісаннем камандзіра трэцяй грэнадзёрскай артылерыйскай брыгады на выпадак вайны за № 675, выдадзенае ў 1913 годзе, на вайну быў мабілізаваны і Язэп Стаброўскі (1870-1968) са Слоніма. Той самы Язэп Стаброўскі, які вучыўся ў Полацкім кадэцкім корпусе, а потым працягваў вучобу ў Аляксандрыйскім артылерыйскім вучылішчы, дзе пазнаёміўся з будучым вядомым рускім пісьменнікам Аляксандрам Купрыным. Той самы Язэп Стаброўскі, які перапісваўся з Львом Талстым. А ў час ганення Талстога царскім урадам, піша яму шчырае пісьмо ў знак падтрымкі пісьменніка, што нават у палку, дзе ён служыў, гэтым учынкам былі ўсе здзіўленыя. Той самы Язэп Стаброўскі, які служыў на Каўказе і вёў баі з Шамілём. Той самы Язэп Стаброўскі, які даслужыўся да палкоўніка, меў шмат ордэнаў і медалёў, які скончыў Маскоўскі археалагічны інстытут і Вышэйшыя археалагічныя курсы пры Самарскім універсітэце, быў членам-карэспандэнтам Віленскага аддзялення Маскоўскага археалагічнага таварыства і сябрам Яраслаўскага археалагічнага таварыства. Той самы Язэп Стаброўскі, які восенню 1924 года арганізаваў у Слоніме выставу старадаўніх дакументаў і кніг, якія збіраў шмат гадоў. Выстава тады выклікала вялікую цікавасць у наведвальнікаў, асабліва сярод моладзі. Пасля яе закрыцця ўвесь сабраны археалагічны матэрыял і каштоўную калекцыю вырабаў каменнага веку Язэп Стаброўскі паклаў у аснову гісторыка-краязнаўчага музея, які расчыніў дзверы перад слонімскімі наведвальнікамі 20 верасня 1929 года. Той самы Язэп Стаброўскі, які прызнаны яго землякамі самым знакамітым слонімцам ХХ стагоддзя.

Але гэта будзе пазней. А тады, з пачаткам Першай сусветнай вайны, Язэп Стаброўскі прыступіў да фарміравання 55-й артылерыйскай брыгады, якую і сам узначаліў. Вайну ён сустрэў на паўночна-заходнім тэатры баявых дзеянняў.

         Нямецкія войскі наступалі на Маладзечна, а аўстрыйцы — у раёне г. Сокал. Таму дзве рускія арміі пачалі адступаць, каб не трапіць у акружэнне. Сярод адступаючых была і 55-я пяхотная дывізія, да якой належала 55-я артылерыйская брыгада, якой камандаваў Язэп Стаброўскі. Пра гэта ён успамінаў: “ І вось усе атрады, якія знаходзіліся на плацдарме каля ракі Раўкі ў Польшчы, пачалі ўцякаць, бо германа-аўстрыйскія войскі не паспелі нам адрэзаць адступленне, і мы, паражняком, без баявых прыпасаў, якіх не хапала, без адпачынку, прайшлі і праехалі 900 км і дасягнулі мястэчка Турэц Мінскай губерні, дзе і размясціліся на зімоўку…”.

         Адной з галоўных прычын такога развіцця падзей Першай сусветнай вайны Язэп Стаброўскі называў шпіёнскую дзейнасць, якая была разгорнута немцамі на фронце і ў тыле арміі Расійскай імперыі. “Усім было вядома, што рускі фронт быў перапоўнены афіцэрамі нямецкай нацыянальнасці і прытым на вышэйшых камандных пасадах”, — пісаў Язэп Стаброўскі ў сваіх запісах, якія захоўваюцца ў Слонімскім раённым краязнаўчым музеі. Язэп Стаброўскі ўзгадвае пра двух затрыманых пры яго непасрэдным  удзеле шпіёнах. Адзін быў вельмі ветлівы, і нават перад простымі салдатамі здымаў капялюш, які яго і выдаў. Як аказалася пасля затрымання, ён даўно знаходзіўся ў вышуку. Другога позна вечарам Стаброўскі сам заўважыў. Невядомы чалавек размаўляў з салдатамі. Яго затрымалі, але ніякіх дакументаў пры ім не знайшлі, акрамя аднаго рубля, які Стаброўскі ўзяў, як рэчавы доказ і пад канвоем адправіў затрыманага чалавека да каменданта штаба корпусу. Аказалася, што нумар рубля быў яго канспірацыйным нумарам. Пазней шпіёна адправілі ў камендатуру Варшаўскай крэпасці.  

Калі 55-я артылерыйская брыгада знаходзілася каля горада Блонь недалёка ад Варшавы, адной з найважнейшых праблемаў, якая паўстала перад Стаброўскім, гэта было наладжванне сувязі, якая пастаянна перарывалася. Кабель часта абрэзвалі спецыяльна падрыхтаваныя людзі. Аднойчы вайскоўцы затрымалі яўрэя з Блоні, які хацеў перарэзаць тэлефонны кабель. За гэта яго расстралялі. Але ўсе роўна тэлефонныя кабелі псавалі. Тады Язэп Стаброўскі знайшоў выйсце. Ён загадаў узяць трох заложнікаў: равіна, настаўніка і аднаго простага яўрэя і сказаў, што, калі будзе яшчэ абрывацца тэлефонная сувязь — заложнікі будуць расстраляныя. Мясцовыя жыхары-яўрэі забілі трывогу і накіравалі да Стаброўскага асобную дэлегацыю з прапановай дазволіць ім наглядаць і ахоўваць тэлефонную лінію. Язэп Стаброўскі адпусціў заложнікаў, а тым, хто сачыў за лініяй, выдаў асобныя нумары, якія нашываліся на вопратку і гэтыя людзі прыступілі да аховы. З таго часу тэлефонная сувязь больш не псавалася.

У баі з немцамі на рацэ Раўка пад Баржынёвым 18 мая 1915 года Язэп Стаброўскі быў атручаны ўдушлівым газам. Але яго ўдалося выратаваць. У лістападзе 1915 года ён прымае актыўны ўдзел у баях каля Баранавіч, у 1916 годзе — у баявых дзеяннях каля возера Нарач. Загадам № 3307 галоўнакамандуючага арміяй Заходняга фронту Язэп Стаброўскі быў узнагароджаны ордэнам Святога Раўнаапостальскага князя Уладзіміра 4 ступені, да якога дадалі яшчэ мячы і каснік. 7 чэрвеня 1916 года Стаброўскі атрымаў званне палкоўніка рускай арміі, а яго 55-я артылерыйская брыгада была перайменавана ў 55-ы паркавы артылерыйскі дывізіён. У канцы 1916 года Язэп Стаброўскі атрымаў яшчэ адзін ордэн Святога Раўнаапостальскага князя Уладзіміра 3 ступені, а таксама — ордэн Святой Ганны другой ступені з мячамі.

У войску Язэп Стаброўскі знаходзіўся ажно да красавіка 1918 года. А калі пайшоў у адстаўку, вярнуўся ў родны Слонім і да канца жыцця займаўся краязнаўствам, гісторыяй, археалогіяй.

У гады Першай сусветнай вайны Язэп Стаброўскі не толькі ваяваў, але вёў запісы і фатаграфаваў будні салдат, жахі вайны, людское гора. А калі прыехаў у Слонім, то зрабіў адмысловы альбом са здымкамі. Гэты альбом ён назваў “Крывавым следам”. Ён налічвае 300 фотаздымкаў. Кожны здымак Стаброўскі падпісваў, рабіў невялікі каментар. Альбом Язэпа Стаброўскага збярогся да сённяшніх дзён. Ён захоўваецца ў Слонімскім раённым краязнаўчым музеі імя Язэпа Стаброўскага. Прапаную некалькі здымкаў Першай сусветнай вайны Язэпа Стаброўскага.

На вайсковым аглядзе.

Маленькі бежанец, які згубіў сваіх бацькоў.

Сіроты.

Ажыўленне кіслародам тых, хто атруціўся газам.

Нямецкія сёстры міласэрнасці.

Рэзерв.

Свежыя магілы.

Начальніку аддзела ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі Баранавіцкага раённага выканаўчага камітэта Філанчуку А.П.

Старшыні Нясвіжскага райвыканкама Крупко І.І.